Blog

Gospodarka ma znaczenie. Zapewne każdy się zgodzi z tym stwierdzeniem, kto jednak wie, który region Polski przez całe wieki najlepiej rozwijał się gospodarczo? Gdzie wykuwano te kosy, którymi, po osadzeniu na sztorc, kroiliśmy przeciwników w plasterki w trakcie przeróżnych powstań? Gdzie, wykorzystując naturalne zasoby surowców i energii, nasi przodkowie produkowali narzędzia rolnicze, maszyny oraz armaty? Gdzie stawiali kolejne kuźnie, gwoździarnie, huty, fryszernie czy pudlingarnie? Odpowiedź znajdziecie na końcu artykułu.

Anglicy odkrywają polskie zabytki techniki

Zainteresowanie zabytkami techniki w Polsce rozbudzili we mnie… Anglicy. Zamki, pałace, czy kościoły znajdziemy nieomal w każdym zakątku Europy. Zwiedzanie kolejnych powoli staje się nudne. Tymczasem na zachodzie trwa boom na odkrywanie przeszłości związanej z rewolucją przemysłową. W starej Europie w wyniku naturalnych procesów, większość dawnych zakładów przemysłowych została zmodernizowana lub wyburzona. Niewiele zachowało się w stanie oryginalnym. W Polsce, dzięki zapóźnieniu gospodarczemu, które zakonserwowała epoka komunistyczna, przetrwało w stanie nienaruszonym wiele obiektów z XIX, a nawet XVIII wieku! Zacofanie czasami bywa pożyteczne.

Moi znajomi Anglicy do Krakowa jeździli nie po to aby zwiedzać Wawel czy starówkę, ich fascynowała Nowa Huta. W Łodzi stare fabryki i Muzeum Włókiennictwa, a w Warszawie Muzeum Techniki. Specjalnie dla nich szukałem perełek dawnego przemysłu i powoli sam wciągałem się w ten rodzaj turystyki. Nie przypuszczałem, że aż tak mnie zaciekawi! Pozwólcie, że teraz Was zabiorę na wycieczkę w te same miejsca. Obiecuję, że nie będzie ani długo, ani nudno.

Przez całe wieki o lokalizacji przemysłu decydowały trzy czynniki – dostęp do wody, lasu oraz surowców. Woda poruszała koła napędzające dawne maszyny, lasy dostarczały węgla drzewnego niezbędnego dla pieców hutniczych, a surowcem były darniowe rudy żelaza, bardzo łatwe w eksploatacji.

Staropolski Okręg Przemysłowy – Stara Kuźnica

Znajduje się tutaj najstarszy zachowany zakład zwany, jakże by inaczej – kuźnicą. Do niewielkiej osady niełatwo jest trafić. Sam obiekt zewnętrznie też niczym specjalnym się nie wyróżnia. Ot, taka trochę większa, nadrzeczna szopa.

Jednak we wnętrzu wrażenie robi ogromny młot naciskowy (z niemiecka zwany Schwanzhammer) oraz drewniane miechy, zwane „polskimi”. Młot unoszony przez koło wodne mógł uderzać w kowadło 60 razy na minutę. Niezła sprawność, jak na owe czasy. Pierwsza wzmianka o kuźnicy pochodzi z zapisków z końca XVII w., a sam zakład normalnie przekuwał kosy i lemiesze aż do 1957 r. To się nazywa niezniszczalność!

Niestety, Stara Kuźnica wygląda obecnie na nieczynną i bardzo zaniedbaną

Chlewiska – ciekawa huta

Dawna huta w Chlewiskach, to już całkiem inna epoka technologiczna w porównaniu z prostą kuźnicą. Wielki piec, chociaż wybudowany pod koniec XIX wieku, nadal był opalany węglem drzewnym, a nie kamiennym. Gdy w 1940 r w Chlewiskach kończono produkcję, był to ostatni w Europie wielki piec hutniczy na węgiel drzewny.

W hucie zachował się nienaruszony ciąg technologiczny z dawnymi maszynami. Wszystkie są autentyczne, wszystkie kiedyś tutaj pracowały. Niektóre urządzenia wprawiały w ruch maszyny parowe, inne, np. mechanizm wieży wyciągowej, uruchamiała siła bieżącej wody. Na wieżę warto wdrapać się ze względu na rozległe widoki. Czasami dobrze jest popatrzeć na otaczający nas świat z góry.

W hucie czynne są też dwie wystawy – starych samochodów oraz obrabiarek. Nie przepadam za takimi typowo muzealnymi, sztucznymi zbiorowiskami, gdzie eksponaty nie znajdują się w swoim naturalnym środowisku. Jednak polecam obejrzenie prostownicy do luf karabinowych. Wygląda odpowiedzialnie.

Sielpia – Staropolski Okręg Przemysłowy

Zakłady metalurgiczne w Sielpi zostały zbudowane w pierwszej połowie XIX w z inicjatywy Stanisława Staszica, wielkiego orędownika rozwoju Zagłębia Staropolskiego. Spiętrzone wody rzeczki Czarnej Koneckiej poruszały ogromne 8,5 metrowe koło wodne, z którego napęd był przenoszony na pozostałe maszyny. To największe koło wodne w Polsce. Jego konstruktorem był inżynier Filip de Girard, rodowity Francuz, świetny wynalazca, w swojej ojczyźnie kompletnie niedoceniany, natomiast bardzo zasłużony dla rozwoju przemysłu w Królestwie Polskim. Od jego nazwiska wywodzi się nazwa Żyradowa. Zakłady w Sielpi pracowały do 1921 r., a w 1936 r. zostały przekształcone w muzeum. W czasie wojny Niemcy wywieźli i przetopili na złom wszystko, za wyjątkiem koła wodnego. Obecnie znajdujące się w muzeum eksponaty pochodzą z wielu różnych zlikwidowanych zakładów.

Niestety, aranżacja przestrzeni pozostawia dużo do życzenia, maszyny hutnicze bezpośrednio sąsiadują z włókienniczymi, widoczny jest brak myśli przewodniej, która pozwoliłaby zwiedzającym na zapoznanie się z dawnymi procesami produkcyjnymi. Natomiast same maszyny są piękne, imponują wielkością i starannością wykonania, niektóre wręcz przypominają uśpione potwory bajkowe.

Sielpia to nie tylko muzeum, lecz przede wszystkim ładny ośrodek wczasowo-wypoczynkowy położony nad dużym zalewem. Są restauracje, jest możliwość kąpieli, jest ładna plaża.

Niestety, muzeum w Sielpi od jakiegoś czasu jest nieczynne, trwa remont.

Maleniec i gwoździarnia

Stara walcownia i gwoździarnia w Maleńcu leży na uboczu dróg wszelakich. Pierwsze zakłady powstały w końcu XVIII w. z inicjatywy kasztelana Jacka Jezierskiego. Wielce zaradny i przedsiębiorczy był to człowiek. Chociaż szlachcic, wykazywał się niezwykłą smykałką do różnorodnych interesów. Prowadził warszawskie łazienki, był właścicielem fabryki fajansów oraz pozyskiwał sól z ujęć wody słonej, gdy Rzeczpospolita w I rozbiorze straciła kopalnie soli w Bochni i Wieliczce. Inwestował też w rozwijający się przemysł hutniczy.

Zakłady w Maleńcu produkowały głównie na potrzeby rolnictwa – wyrabiano tutaj szpadle, gwoździe czy odkładnice do pługów. Koła wodne przenosiły za pomocą pasów napęd na pozostałe maszyny. Pod koniec funkcjonowania, a zakład działał aż do 1967 r., korzystano już z napędu elektrycznego. Maleniec miał szczęście, że wkrótce po zakończeniu produkcji, zainteresowali się nim studenci z Politechniki Śląskiej w Gliwicach i co roku podczas prac wakacyjnych dokonywali renowacji oraz utrzymywali w dobrym stanie całość obiektu. Dzięki ich pracy możemy oglądać unikatowy zabytek w skali europejskiej – w pełni wyposażony zakład produkcyjny z epoki. W sezonie wycieczkowym uruchamiane jest koło wodne i włączane maszyny. Hałas panuje przeokropny. Jak ludzie w takim zgiełku mogli kiedyś pracować?

Staropolski Okręg Przemysłowy

Spoglądając na przepastne lasy i niewielkie wioski, trudno uwierzyć, że przed wiekami świętokrzyskie było najbardziej uprzemysłowionym regionem Polski. Sprawnie funkcjonował tutaj Staropolski Okręg Przemysłowy. O minionej świetności przypominają już tylko nazwy miejscowości – Druciarnia, Fryszerka, Tokarnia… Niewiele zakładów przetrwało, chociaż dużo, dużo więcej, niż opisałem to w poście. Maleniec, Stara Kuźnica i Sielpia leżą w pobliżu miejscowości Końskie, Chlewiska nieco dalej (ok. 40 km), już w sąsiednim województwie mazowieckim (okolice Szydłowca). Wszystkie można zwiedzić w ciągu jednego dnia. Ktoś się wybiera?